حکمت و فلسفه ی رمضان

بخش اول

0 89,645

✦آیا میدانستید؟✦

✸﴿حکمت و فلسفه ی روزه و رمضان﴾:✸

رمضان آمد و آهسته صـدا کرد مرا
مسـتعد سفـر شـهر خـدا کرد مرا

از گلستان کرم طرفه نسیمى بوزید
که سراپاى پراز عطر و صفاکردمرا

ریشه ی لفظِ “صیام ” مشتق از “ص و م” ، صَوم است. وزن فعلی و صرفی این واژه مطابق “قال” است یعنی صام یصوم و دو مصدر برای آن ذکر شده است: ﴿ صوماً،صیاماً﴾

مشتقات اسمی و فعلی ریشه “صوم” در قرآن مجید ۱۵ مرتبه ذکر شده است. مشتقات صوم در قالب افعال مضارع و امر، دو مصدرش و اسم فاعل مونث ومذکر به کار رفته است.

صوم در اصل امساک از مطلق فعل و از حرکت ایستادن است (امساک از خوردن، از گفتار و…)؛ پس به اسپی که از خوردن و رفتن اجتناب کند، صائم گویند؛ و باد اگر از وزش باز ایستد، می‌گویند “صامت الریح”.

در قرآن کریم هیچ واژهٔ مترادف “صوم” نیست. در هرجای قرآن از صوم یاد شده است منظور همان صوم معهود در نزد عرب و انسانهای دارای ادیان می باشد.

تورات و انجیلِ فعلى از فرضیت صوم خالی اند و فقط آنرا مدح می کنند. با وجود آن هم، یهود و نصارى (فعلی) روزهاى معیّنى از سال را به اشکال مختلف روزه می گیرند مثل روزه از گوشت، روزه از شیر، روزه از خوردن، وآشامیدن، و در قرآن حکایت روزه حضرت زکریا (ع) و حضرت بی بی مریم (ع) از سخن گفتن نقل شده است.

در اصطلاح شرعی “صوم” به معنای امساک از اشیاء مخصوص، بر وجه مخصوص از کسی که صفات مخصوصی دارد و در زمان مخصوص با نیت روزه انجام می‌گیرد.

به عبارتی روزه در دین مبین اسلام این است که شخص مکلف از طلوع فجر صبح تا اول شب با نیت روزه از طعام، لذت شهوانی و مواردی از این قبیل كه در كتب فقه بیان شده است، اجتناب کند.

حکم روزه که از جمله‌ احکام و عبادات مهم اسلامی است، در قرآن کریم به‌طور نسبتاً وسیع با بیان جزئیات و محدوده‌ٔ آن مطرح شده و نخستین آیه‌ مربوط به روزه، حکم تشریع و فرضیت روزه است که قرآن خطاب به مؤمنان می‌فرماید:

❂«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»❂

«اى افرادى كه ايمان آورده ايد!

روزه بر شما نوشته شده، همانگونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند، نوشته شد تا پرهيزكار شويد.»

در آیه‌ی شریفه “کُتِبَ” به معنای فرضیت روزه است، به این معنا که روزه بر مؤمنان فرض شده است؛ چنان‌که بر ادیان گذشته نیز شده بود.

روزه عبادتی است انسان ‌ساز، که برای تربیت انسانها تشریع شده است؛ لذا الله تبارک و تعالی بعد از بیان تشریع روزه بلافاصله میفرماید:

“لَعَلّکُم تَتّقون”.

به همین دلیل با تعابیری بندگان را مورد خطاب قرار داده که روح بلند انسان پذیرش آن را داشته باشد.

بنابراین خطاب به مؤمنان (ياأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا) در حقیقت توجه دادن مردم به صفت ایمانشان است که شخص مؤمن باید تمام احکام الهی را بپذیرد، با اینکه مخالف خواسته‌ٔ نفس و ناسازگار با عادات انسان باشد؛ در دین مبین اسلام روزه معامله و معادله نیست که نفعش برای خداوند متعال باشد؛ چون الله تعالی مبرا از هر نقصی، و بی‌نیاز از هرچیز است؛ بلکه طبق بیان صریح قرآن کریم اثر مثبت و خوب هر عبادتی تنها برای خود عبد است.

همانطوری که آثار بد گناهان نیز عائد خود بندگان می‌شود؛ لذا در جریان روزه نیز همین برگشت آثار اطاعت به خود انسان را در جمله‌ٔ کوتاه و پرمعنا بیان نموده است؛ چون هر انسانی در فطرت خود این معنا را درک می‌کند که هر کسی اگر بخواهد به عالم طهارت و رفیع وصل شود و به مقام بلند کمال و روحانیت ارتقاء یابد، باید ملتزم شود که نفس سرکش خویش را از لذتهای جسمانی و شهوات بدنی بی‌قید و شرط، کنترل کند؛ به عبارتی انسان از عالم حیوانیت به عالم عقلانیت و انسانیت ترقی یابد.

پس نتیجه‌ٔ بزرگ روزه حصول تقواست که فوائد کثیره و منافع بی‌شماری دارد و تمرین کارساز بر ترک مشتهیات نفس است که با محدودیت موقت و معدود روح انسان را پرورش داده و مقاومت و قدرت اراده‌ٔ او را در برابر حوادث استوار می‌سازد و غرائز سرکش او را کنترل می‌کند.

این لطف بزرگی از پروردگار عالمیان است که در دنیا و آخرت شامل حال شخص روزه‌دار می‌شود، و در قرآن کریم، اجر عظیم و غفران الهی برای مؤمنان و روزه‌داران حقیقی وعده داده شده است؛ به همین دلیل قرآن با بیان لطیف به انسان امر نموده که در برابر این نعمت عظیم باید شاکر باشد.

الله تعالی در آیه‌ٔ ۱۸۳ بقره امر به “صیام” نموده و عامل آن را در آیه‌ٔ بعدی بیان نموده و میفرماید:

“أیاماً مَعدودات”

یعنی روزه‌ای که بر شما فرض شده، قلیل بوده و در روزهای خاص و مشخص تعیین شده است؛ یعنی چند روزی. همچنین عامل این چند روز در آیه‌ٔ بعدی مطرح شده:

❂«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ❂ الْقُرْآنُ…»

«(روزه، در چند روز معدودِ) ماهِ رمضان است؛ ماهى كه قرآن،… در آن نازل شده است.»

“شهر رمضان” خبر مبتداست که أیاماً معدودات باشد، یا بدل از صیام بوده، به این معنی که روزه‌ٔ ماه رمضان بر شما فرض شده است؛

نتیجه‌ٔ هر دو معنا یکی است؛ یعنی روزه‌ای که برای مؤمنان فرض شده در روزهای خاص و ماه خاص است که ماه رمضان باشد؛ ماهی که قرآن در آن نازل شده است.

برادر و خواهر مسلمان!

لطفاً این مضامین خیلی مهم و حیاتی را با تمام خانواده، اقارب، دوستان، و همکاران تان شریک سازید، و در رشد فکری، عقیدتی، ایمانی و وجدانی همنوع تان اقلاً یک امر خیری را، مایه ی حصولِ صدقات جاریه ی تان سازید.

جزاکم الله خیراً!

احمـــد (عــــارفی)

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

ده − یک =